Διαβάζω διάφορα αυτές τις μέρες για την αποχή από τις εκλογικές κάλπες κατά τα δύο τελευταία σαββατοκύριακα των δημοτικών, περιφερειακών και των Ευρω-εκλογών. Ήρθε και το σποτάκι του Υπουργείου Εσωτερικών: “Με την αποχή αφήνεις κάποιον άλλο να αποφασίσει για σένα.” Πέρασε κατευθείαν σαν σλόγκαν σε κουβέντες, καφέ, Facebook. Τα πρώτα polls έδωσαν πρωτάκουστα ποσοστά αποχής 60% το πρώτο σαββατοκύριακο, ενώ η τελική εκτίμηση ανέφερε ποσοστό αποχής λίγο πάνω από 40%, και άρα πιο μεγάλη συμμετοχή από το 2009. Επειδή το θέμα με ενδιέφερε ερευνητικά από την αρχή της καριέρας μου, και το έχω μελετήσει σοβαρά σε σχέση με τη χρήση των μέσων μαζικής ενημέρωσης αλλά και των νέων τεχνολογιών προς μείωση της αποχής, είναι σημαντικό να διευκρινιστεί το εξής, προς αποφυγή παρεξήγησης:
Η αποχή δεν αποτελεί, ούτε και πρέπει να εκλαμβάνεται ως ένδειξη πολιτικής απάθειας. Αυτό αποτελεί επιστημονικό δεδομένο, τεκμηριωμένο από καθιερωμένους κοινωνικούς επιστήμονες. Μην με ρωτήσετε πόσους. Θα σας απαντήσω απλά: Πόσο χρόνο έχετε να διαβάζετε? *
Αντιθέτως, η αποχή αποτελεί μορφή πολιτικής άρνησης.
Τι ακριβώς εννοώ? Πέντε τάσεις και εντάσεις χαρακτηρίζουν τις σύγχρονες δημοκρατίες, και καθορίζουν πώς ερμηνεύουμε φαινόμενα σαν την αποχή.
Μια βαθιά νοσταλγία για παλιές μορφές δημοκρατίας που τείνουμε να εξιδανικεύουμε. Μην ψάχνετε άσκοπα το ιδανικό στο παρελθόν. Δεν υπάρχει. ´Οσο περισσότερο ξεφυλλίζουμε ανάποδα την ιστορία μας, τόσα περισσότερα δείγματα παρόμοιας γκρίνιας για το δημοκρατικό καθεστώς της εκάστοτε εποχής ανακαλύπτουμε. Ο Rousseau χαρακτηριστικἀ είχε γράψει, γύρω στο 1750: “We have physicists, geometers, chemists, astronomers, poets, musicians, and painters; we no longer have citizens.” Το ιδανικό κατοικεί μόνιμα στο μέλλον.
Το λεγόμενο δημοκρατικό παράδοξο. Θέλουμε άμεση δημοκρατία. Δεν μπορούμε να την έχουμε γιατί οι σύγχρονες κοινωνίες είναι μεγάλες και λειτουργούν μαζικά. Είναι απλό: Είμαστε πάρα πολλοί. Γι’ αυτό έχουμε ποικίλες μορφές αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, οι οποίες όμως απαιτούν να συμβιβάσουμε τα θέλω μας. Δύσκολο. Στην Ελλάδα (αλλά και αλλού) αυτό συχνά οδηγεί σε πελατειακές σχέσεις με τους πολιτικούς. Η γενική θέση πάντως είναι αυτή: Θέλουμε αυτό που δεν μπορούμε να έχουμε. Είμαστε προγραμματισμένοι για απογοήτευση. Εκτός και αν αναθεωρήσουμε αυτό που θέλουμε.
Πάνω σε όλα αυτά έρχεται και κάθεται η οχλαγωγία των δημοσκοπήσεων, που χρησιμοποιώντας και αθροίζοντας τυποποιημένες ναι/όχι, υπέρ/κατά απαντήσεις σε προκαθορισμένες ερωτήσεις παρασκευάζουν “κοινή γνώμη.” Ακόμη μια απογοήτευση για την/τον συγχρονη/ο πολίτη. Αντί να ρωτηθεί τι σκέφτεται πραγματικά, αναγκάζεται να πετάξει την πολυπλοκότητα της σκέψης και να συμβιβαστεί με μονολεκτικές απαντήσεις. Οι πολιτικές απόψεις, όπως όλες οι απόψεις, δεν είναι μόνο μονολεκτικές.
Η ψήφος δεν σημαίνει αυτό που σήμαινε παλαιότερα. Όπως λέει χαρακτηριστικά ο Stephen Coleman, υπάρχει διαφορά μεταξύ της καταμέτρησης ψήφου, και της αίσθησης ότι η ψήφος σου μετράει. Πόσο μάλλον στην καθημερινότητα μιας παγκόσμιας οικονομικής κρίσης.
Τέλος, η εμπείρια και η ιστορία μας έχουν κάνει σκεπτικούς, στην καλύτερη, κυνικούς στη χειρότερη. Δεν είναι κακό. Είναι φυσιολογική εξέλιξη πολιτικής ωρίμανσης. Δεν εντυπωσιάζομαστε εύκολα. Πρέπει να προσπαθήσετε λίγο παραπάνω, οι πολιτικοί.
Για όλους αυτούς τους λόγους, η αποχή δεν αποτελεί απάθεια. Πιστεύετε ότι οι απαθείς δεν ψηφίζουν? Λάθος. Ψηφίζουν αυτό που τους έχουν υποδείξει άλλοι να ψηφίσουν. Ο/Η ψηφοφόρος της ΧΑ δεν είναι αδρανής, αλλά είναι απαθής στους τρόπους με τους οποίους το εν λόγω κόμμα αντιτίθεται σε δημοκρατικούς θεσμούς. Η αποχή δεν συνδέεται με έλλειψη ενδιαφέροντος στα κοινά, αλλά με την απόρριψη του τρόπου με τον οποίο διάφοροι καθορίζουν ποιά είναι αυτά τα κοινά (που μας ενώνουν ή μας χωρίζουν). Να σας το πω διαφορετικά: Δεν σταματάτε να κάνετε παρέα με κάποιον/α επειδή δεν θέλετε να έχετε καθόλου φίλους. Το κάνετε επειδή δεν θέλετε να έχετε τους συγκεκριμένους ως φίλους. Όχι, επειδή, όπως λέει η επωδός, είστε οκ με το να “αφήνετε τους άλλους να αποφασίζουν για εσάς” αλλά ακριβώς επειδή δεν σας ικανοποιούν ούτε οι επιλογές των άλλων (λευκή ψήφος) αλλά ούτε και καθαυτές οι επιλογές.
Το πρόβλημα λοιπόν δεν έχει να κάνει με την αποχή. Έχει να κάνει με το ότι το σύστημα δεν αναγνωρίζει την αποχή ως μορφή πολιτικής έκφρασης. Ανταμοίβει την συμμετοχή και τιμωρεί δυσανάλογα την απόρριψη, χρεώνοντάς την σε αυτούς/ές που απορρίπτουν και όχι στους/ις απορριπτέους/ες. Στις κοινωνικές επιστήμες, όταν έχουμε τόσο υψηλά ποσοστά αποχής, τα ευρήματά μας δεν θεωρούνται ούτε ιδιαίτερα έγκυρα, ούτε ιδιαίτερα αντιπροσωπευτικά. Και φυσικά, αντί να κατηγορούμε τους/τις απέχοντες/ουσες, αναρωτιόμαστε πρώτα εμείς τι κάναμε λάθος. Δεν υπάρχουν νικητές όταν τα ποσοστά αποχής είναι υψηλά.
Πρέπει κάποτε να μας προβληματίσει η αποχή. Όχι ως απάθεια, αλλά ως μορφή πολιτικής άρνησης. ΄Ως απόρριψη.
*Ενδεικτικα αναφέρω: Καστοριαδης, Giddens, Beck, Bennett, Sennett, Mouffe, Laclau και πολλοί άλλοι έχουν εξιχνιάσει την πολυπλοκότητα του φαινομένου της αποχής.
Zizi Papacharissi
professor + head COMM@UIC/ a networked self/ a private sphere/ habitus of the new/ technology as architecture/ privacy as luxury commodity/ affective publics
0 σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου